Το σχέδιο αφορά έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του Ανατολικού Αιγαίου. Η αρχαία πόλη, σε άμεση σχέση με τον σύγχρονο οικισμό, το λιμάνι, τα τείχη, τα δημόσια κτήρια, τις λατρευτικές εγκαταστάσεις, τα υδραυλικά έργα, τις νεκροπόλεις και τα κατάλοιπα μεταγενέστερων ιστορικών περιόδων συνθέτουν ένα πυκνό και σύνθετο πολιτιστικό και αρχαιολογικό τοπίο.
 |
| Αριστερά: Ναός Διονύσου. Υφιστάμενη κατάσταση. Δεξιά: Ρωμαϊκός Ναός (Ιερό Αφροδίτης). Υφιστάμενη κατάσταση |
Το Πυθαγόρειο, μαζί με το Ηραίο, είναι ενταγμένο στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: “Η Σάμος διαθέτει έναν ιδιαίτερα σημαντικό και πολυδιάστατο πολιτιστικό πλούτο, αναδεικνύοντας τη διαχρονική της παρουσία και τη σημασία της στον ελληνικό πολιτισμό. Αποτελεί προτεραιότητα για το Υπουργείο Πολιτισμού η προστασία και ανάδειξη του Ηραίου, του αρχαίου Πυθαγορείου, των πολυάριθμων μνημείων και αρχαιολογικών καταλοίπων που συνθέτουν ένα μοναδικής αξίας πολιτιστικό απόθεμα. Το Πυθαγόρειο κατέχει ξεχωριστή θέση στον σχεδιασμό μας, λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής και αρχαιολογικής του σημασίας, αλλά και της συνύπαρξης της αρχαίας πόλης με τον σύγχρονο οικισμό. Πρόσφατα αποδώσαμε στους κατοίκους και στους επισκέπτες του Πυθαγορείου το αποκατεστημένο και αναδεδειγμένο παλαιοχριστιανικό κοιμητήριο, ενώ ξεκινά το έργο της ανάδειξης του Κάστρου και της αποκατάστασης του Ναού της Μεταμορφώσεως. Αντίστοιχη προστασία και ανάδειξη αρμόζει και στα υπόλοιπα μνημεία του. Το διαχειριστικό σχέδιο αποτελεί τη βάση για την ολοκληρωμένη προσέγγιση προστασίας, ενοποίησης και ανάδειξης των αρχαιολογικών χώρων του, με σκοπό τη σταδιακή διαμόρφωση ενός συνεκτικού δικτύου μνημείων, διαδρομών, δημόσιων χώρων, σημείων στάσης και πληροφόρησης, πολιτιστικών και εκπαιδευτικών λειτουργιών και ψηφιακών εφαρμογών ξενάγησης, αποβλέποντας στην ανάπτυξη και στην οικονομική βιωσιμότητα του νησιού. Στόχος μας είναι ο επισκέπτης να αντιλαμβάνεται τη δομή και την ιστορία της αρχαίας πόλης. Με αυτόν τον σχεδιασμό επιδιώκουμε την ανάδειξη του Πυθαγορείου ως αρχαιολογικού πάρκου στον ζωντανό ιστό της πόλης, συνδέοντας την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς με την ποιότητα ζωής των κατοίκων και την εμπειρία των επισκεπτών. Για την υλοποίησή του απαιτείται η συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού, του Δήμου Ανατολικής Σάμου, της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, των συναρμόδιων υπηρεσιών και των τοπικών φορέων. Με τη συνεργασία όλων μπορούμε να διαμορφώσουμε στο Πυθαγόρειο ένα πρότυπο αρχαιολογικό πάρκο, αρμονικά ενταγμένο στον σύγχρονο οικισμό”.
Η μελέτη καταγράφει την υφιστάμενη κατάσταση και τις ανάγκες, μεταξύ άλλων την οργάνωση και ενοποίηση των απαλλοτριωμένων εκτάσεων και την ολοκλήρωση των ανασκαφών, προτείνοντας ιεραρχημένες παρεμβάσεις.
Οι δράσεις διακρίνονται σε άμεσα μέτρα, που αφορούν κυρίως την ασφάλεια, τον καθαρισμό, τη συντήρηση, την περίφραξη, τη σήμανση και την αρχική οργάνωση των χώρων, και σε μακροπρόθεσμες παρεμβάσεις που απαιτούν εξειδικευμένες μελέτες, χρηματοδότηση και συνεργασία των αρμόδιων φορέων.
 |
| Ρωμαϊκές θέρμες. Υφιστάμενη κατάσταση. |
Η μελέτη επικεντρώνεται σε πέντε αρχαιολογικές θέσεις πρωτεύοντος ενδιαφέροντος: τις Ρωμαϊκές Θέρμες, τον Ναό του Διονύσου, τον Ρωμαϊκό Ναό, πιθανόν της Αφροδίτης, την Αρχαία Αγορά και το Στωικό Οικοδόμημα.
Οι Ρωμαϊκές Θέρμες αποτελούν σημαντικό λουτρικό συγκρότημα της ρωμαϊκής περιόδου και συνδέονται με το ελληνιστικό Γυμνάσιο και τις αθλητικές εγκαταστάσεις της αρχαίας πόλης. Στο συγκρότημα διατηρούνται στοιχεία της αρχιτεκτονικής οργάνωσης και λειτουργίας θερμών και ψυχρών χώρων, υπόκαυστων, δεξαμενών και διακοσμητικών επενδύσεων. Για τις Θέρμες προτείνονται άμεσα μέτρα καθαρισμού και σωστικής συντήρησης, τακτοποίηση του διάσπαρτου οικοδομικού υλικού, χάραξη ασφαλών διαδρομών επίσκεψης, ενημερωτική σήμανση και φωτισμός ασφαλείας. Σε επόμενο στάδιο προβλέπεται η εκπόνηση των αναγκαίων μελετών, με προοπτική την ενοποίηση των Θερμών με τα κατάλοιπα του Γυμνασίου και των αθλητικών εγκαταστάσεων.
Ο Ναός του Διονύσου, σε κεντρικό σημείο του Πυθαγορείου, κοντά στο Αρχαιολογικό Μουσείο, και τα σωζόμενα κατάλοιπά του συνδέονται με τη λατρευτική ζωή της αρχαίας πόλης. Η μελέτη προβλέπει τακτοποίηση των αρχιτεκτονικών μελών, συντήρηση των καταλοίπων, αντιστήριξη των πρανών και των υφιστάμενων τοιχίων και απομάκρυνση της βλάστησης. Για την ολοκληρωμένη ανάδειξη του χώρου προτείνεται η λειτουργική ενοποίηση του Ναού του Διονύσου με το Αρχαιολογικό Μουσείο και τα γειτονικά μνημεία, καθώς και η ανάπλαση της οδού Ευπαλίνου, με στόχο τη δημιουργία ενιαίου και ασφαλούς δικτύου επίσκεψης και τη βελτίωση της ενημέρωσης των επισκεπτών.
Ο Ρωμαϊκός Ναός, πιθανόν της Αφροδίτης, βρίσκεται πάνω σε έναν από τους κεντρικούς άξονες του Πυθαγορείου. Τα κατάλοιπα του Ναού, ο στυλοβάτης της στοάς, τα ίχνη της πλατείας και η σχέση τους με την Ιερά Οδό αποτελούν στοιχεία της οργάνωσης των ιερών και δημόσιων χώρων της ρωμαϊκής πόλης. Η μελέτη προβλέπει άμεσες εργασίες καθαρισμού και συντήρησης, απομάκρυνση ή αναδιάταξη ασύμβατων στοιχείων, βελτίωση της ασφάλειας του χώρου και της ενημέρωσης των επισκεπτών. Για την ολοκληρωμένη ανάδειξη προτείνονται η ενοποίηση μέσω απαλλοτριώσεων, η βελτίωση των υποδομών πρόσβασης και του οδικού δικτύου και η διερεύνηση νέων διαδρομών που θα συνδέουν τον αρχαιολογικό χώρο με γειτονικά μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος.
Η Αρχαία Αγορά αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς πυρήνες του Πυθαγορείου και συνδέεται με τη διοικητική, εμπορική, κοινωνική και δημόσια ζωή της αρχαίας Σάμου. Τα κατάλοιπα δημόσιων κτηρίων, στοών, πλακόστρωτων οδών, ψηφιδωτών δαπέδων και άλλων οικοδομημάτων συμβάλλουν στην τεκμηρίωση του κέντρου της αρχαίας πόλης. Για την ανάδειξη της Αγοράς προτείνονται η ενοποίηση των απαλλοτριωμένων οικοπέδων, η ολοκλήρωση της αρχαιολογικής τεκμηρίωσης, η οργάνωση ασφαλών διαδρομών, η τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων και η σύνδεση της Αγοράς με τον Χήσιο ποταμό, το Αρχαιολογικό Μουσείο και τις περιοχές της Άνω Πόλης.
Τα κατάλοιπα του Στωικού Οικοδομήματος βρίσκονται σε εμφανή θέση, κατά μήκος της επαρχιακής οδού Πυθαγορείου–Χώρας, χωρίς σήμερα να γίνονται εύκολα αντιληπτά ως ενιαία αρχαιολογική ενότητα. Η μελέτη προβλέπει την απομάκρυνση της στάθμευσης από τα απαλλοτριωμένα οικόπεδα, την οργάνωση του διάσπαρτου αρχιτεκτονικού υλικού και την καθαίρεση τοίχων που εμποδίζουν την ενοποίηση. Οι προτάσεις για την ολοκληρωμένη ανάδειξη περιλαμβάνουν τη συνέχιση της ανασκαφικής τεκμηρίωσης και τη λειτουργική διασύνδεση των μνημείων, τη βελτίωση των υποδομών πρόσβασης και στάθμευσης, την αναβάθμιση του οδικού και παραλιακού μετώπου, καθώς και παρεμβάσεις για την ασφαλή πρόσβαση και την ένταξη του αρχαιολογικού χώρου στον σύγχρονο αστικό ιστό.
Το διαχειριστικό σχέδιο εξετάζει το Πυθαγόρειο ως ενιαίο ιστορικό και πολεοδομικό σύνολο και δεν περιορίζεται στις πέντε βασικές αρχαιολογικές θέσεις. Στο ευρύτερο πλαίσιο περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το Κάστρο και ο λόφος του Λυκούργου Λογοθέτη, τα σωζόμενα τμήματα της αρχαίας και βυζαντινής οχύρωσης, ο αρχαίος πολεμικός λιμένας, το Αρχαιολογικό Μουσείο, το Ευπαλίνειο Όρυγμα, οι νεκροπόλεις, τα ιερά και το Παλαιοχριστιανικό Κοιμητήριο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη σύνδεση της προστασίας των μνημείων με τη βιώσιμη αστική κινητικότητα. Προτείνονται η αποφόρτιση της πόλης από τη διαμπερή κυκλοφορία, η δημιουργία χώρων στάθμευσης εκτός των ευαίσθητων αρχαιολογικών περιοχών, η βελτίωση των πεζοδρομίων και η δημιουργία ασφαλών διαδρομών που θα συνδέουν το Αρχαιολογικό Μουσείο, την Αρχαία Αγορά, τις Θέρμες, το Κάστρο, το Ευπαλίνειο Όρυγμα και τα λοιπά μνημεία.
Παράλληλα, προβλέπεται η διερεύνηση ζητημάτων προστασίας του φυσικού και αρχαιολογικού τοπίου, με έμφαση στο νότιο παραλιακό μέτωπο, όπου η διάβρωση και οι κατακρημνίσεις βραχωδών πρανών δημιουργούν κινδύνους για τα μνημεία και την ασφάλεια των επισκεπτών, καθώς και στον λόφο Καστρί.